ارزش و جايگاه طلب روزي حلال در بيان امام کاظم عليهالسلام
حجتالاسلام دکتر محمدرضا جواهري
عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد
طلب رزق حلال در اقتصاد اسلامي چه جايگاهي دارد؟ اهلبيت عليهمالسلام در ارتباط با تلاش در راه کسب رزق حلال و ارزش آن آموزشهاي لازم را دادهاند، موسي بن بکر گفته است امام موسي بن جعفر عليهماالسلام به من فرمودند: مَن طَلَبَ الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِيَعُود بِهِ عَلَى عِيَالِهِ وَنَفْسِهِ، فَهُوَ کان كَالْمجَاهدِ فِي سَبِيلِ الله (فقهالقرآن، قطبالدين راوندي، ج1، ص380 * الوافي، فيض کاشاني، ج17، ص144 * تفصيل وسائلالشيعه شيخ حر عاملي، ج18، ص321)؛ هر کسي از راه حلال طلب روزي کند تا آنرا به مصرف خود و خانواده خود برساند همچون مجاهد در راه خداست، در تفسير و تحليل اين حديث سه مطلب شايسته توجّه است.
تلاش اقتصادي، جهاد در راه خدا
«جهاد» ارزش برتر و بزرگ در قرآن و سنت اهلبيت عليهمالسلام است. امام کاظم عليهالسلام در اين رهنمود اقتصادي و معيشتي، فردي را که در طلب رزق حلال است همانند مجاهد در راه خدا دانستهاند و با اين تبيين، جايگاه بلند الهي تلاشهاي اقتصادي از راههاي حلال را روشن ساختهاند. در اين حديث جهاد و اقتصاد با هم پيوند خورده است و ارزش جهاد و طلب رزق حلال برابر شمرده شده است.
در فرهنگ اسلامي اقتصاد هدف نيست تنها يک وسيله کارآمد و مؤثر در زندگي است.
رزق از راه حلال
در اين حکمت کاظمي جمله «من طلب الرزق من حله» وجود دارد شغلهايي که انسانها با آن رزق و روزي را به دست ميآورند در تقسيم بندي اصلي دو قسم ميشوند حلال و حرام. بيترديد از شغلهاي حرام در آمد نامشروع کسب ميگردد و اشتغال با کارهاي حرام در اقتصاد اسلامي ممنوع است، رزق از راه مکاسب محرمه و اشتغال به کارهاي حرام هيچ ارزشي ندارد و عقاب الهي خواهد داشت و بايد کنار گذاشته شود. اصل برخي اشتغالات مجاز و مباح است اما در هنگام عمل و در اجرا ممکن است آلوده به روشها و کارهاي زشت و حرام گردد. بايد هر انساني که در جامعه کار ميکند از فقه و احکام شرعي شغلها آگاه شود تا شغلهاي مباح را به اقدامات نادرست و خلاف شرع نکشاند.
قيد «من حلّه» در اين حديث براي روشن شدن کيفيت ودرخشندگي و زيبايي طلب رزق است و اين کيفيت است که به شغل و کار و کسب ارزش ميدهد و کاسب و کارگر و کارمند و تاجر حبيب خدا ميگردد و مجاهد در راه خدا ناميده ميشود. گرچه طلب رزق حلال و درآمد پاک بسيار سخت و دشوار است اما اجر و پاداشي بزرگ دارد و کار او جهاد اقتصادي خواهد بود و ثواب مجاهدان در راه خدا را کسب ميکند.
کار براي تأمين معيشت عيال
کار کردن مستحب است و براي تامين مخارج زندگي واجب ميشود.امام هفتم عليهالسلام در جمله «ليعود به علي عياله و نفسه» مصرف اصلي رزق حلال را يادآوري مينمايند. هر مردي بايد کار کند تا هزينه زندگي همسر و فرزندانش را در آورد و نفقه خانوادهاش را بدهد. مردي که ازدواج ميکند بايد هزينه مسکن و خوراک و پوشاک همسر و فرزندان را در شأن آنها تأمين نمايد. البته کمک به عموم نيازمندان و افراد ضعيف و دستگيري از محرومان و تأمين هزينههاي زندگي آنان نيز بسيار ارزشمند است و بايد دانست گرچه اولويت خانواده است اما تلاشهاي اقتصادي سالم براي توسعه و پيشرفت کشور هم جهاد در راه خدا ميباشد. تلاش اقتصادي با شغل پاک براي درآمد حلال همواره در اسلام توصيه و ستايش شده است. اگر تکتک افراد در جامعه اسلامي درصدد کسب و رزق حلال براي تأمين مخارج زندگي خود و خانواده خود باشند اقتصاد اسلامي در کشور اسلامي برقرار خواهد شد.
