پيشگيري از اعتياد در نوجوانان، نقش خانواده، مدرسه و جامعه
نوجواني، نقطه آسيبپذير تحول رواني
دوره نوجواني، حساسترين مرحله تحول رواني است. در اين سن، بازسازي گسترده پيوندهاي عصبي و شکلگيري ساختارهاي جديد شخصيتي، همراه با حساسشدن شديد سيستم پاداش مغز، نوجوان را به سمت رفتارهاي اکتشافي و گاه پرخطر سوق ميدهد. آشنايي با مواد اعتيادآور در اين مقطع، ميتواند نقطهآغاز سفري پرخطر براي فرد، خانواده و جامعه باشد. پژوهشها نشان ميدهند چهار علت اصلي در اين گرايش نقش دارند، کنجکاوي، کسب لذت، رفع مشکلات رواني و فشار همسالان.
عوامل خطر در سه سطح فردي، خانوادگي و اجتماعي
در سطح فردي، عواملي همچون تکانشگري، افسردگي، اضطراب، ضعف در مهارتهاي اجتماعي و عملکرد تحصيلي پايين، احتمال گرايش به اعتياد را افزايش ميدهند. در سطح خانوادگي، خشونت، فقر اقتصادي، نبود نظارت مؤثر و وجود والدين مصرفکننده از مهمترين عوامل خطرزا محسوب ميشوند. در سطح اجتماعي نيز فشار همسالان، دسترسي آسان به مواد و طردشدگي اجتماعي نقش تعيينکنندهاي ايفا ميکنند. اما آنچه تعيينکننده است، نه صرفاً وجود اين عوامل، بلکه حضور «عوامل محافظتکننده» در برابر آنهاست.
عوامل محافظتکننده،سپرهاي رواني در برابر اعتياد
در مقابل عوامل خطر، عواملي همچون عزت نفس، خودآگاهي، تابآوري، اميدواري، خودکنترلي، حمايت عاطفي خانواده، نظارت آگاهانه والدين، ارتباط با همسالان سالم، باورهاي ديني و فرهنگي، و دسترسي به فعاليتهاي سالم و سازنده، نقش سپر رواني را ايفا ميکنند. پژوهشهاي نوين نشان ميدهند نوجوانان تابآور، حتي در شرايط دشوار اقتصادي و اجتماعي، توانايي بيشتري در مقاومت در برابر اعتياد دارند. همچنين اميدواري و خودکنترلي ميتوانند رابطه بين طردشدگي و نگرش به مواد را تعديل کنند.
خانواده، نخستين و مهمترين سنگر پيشگيري
خانواده مهمترين نقش را در پيشگيري از اعتياد نوجوانان ايفا ميکند. والدين آگاه با ايجاد محيطي سرشار از محبت، امنيت و حمايت عاطفي، و نيز نظارت هوشمندانه بر رفتار فرزندان، تأثيري شگرف در کاهش آسيبپذيري آنان دارند. تغييرات ناگهاني در رفتار، افت تحصيلي، انزوا، پرخاشگري، بيانگيزگي، تغيير در گروه دوستان و اختلال در خواب، از جمله زنگخطرهايي است که خانوادهها بايد نسبت به آن حساس باشند. مشاهده اين نشانهها نيازمند گفتوگوي صميمي، حمايت عاطفي و در صورت لزوم دريافت مشاوره تخصصي است.
مدرسه و جامعه، حلقههاي مکمل پيشگيري
مدارس به عنوان دومين نهاد تأثيرگذار، نقشي بيبديل در پيشگيري دارند. آموزش مهارتهايي نظير خودآگاهي، تفکر نقاد، مديريت هيجانات و «نه گفتن» در برابر فشار همسالان، از ارکان پيشگيري رشدمدار هستند و بايد بهصورت مستمر در مدارس ارائه شوند. برنامههاي مدرسهمحور که بر تقويت مهارتهاي رواني‐اجتماعي متمرکز هستند، در کاهش گرايش به مصرف مواد تأثير قابلتوجهي داشتهاند. همچنين در عصر فضاي مجازي، توليد محتواي خلاقانه، غيرمستقيم و متناسب با سن نوجوانان، يکي از مؤثرترين راهکارهاي نوين پيشگيري محسوب ميشود.
سخن پاياني، همافزايي براي آيندهاي سالم
پيشگيري از اعتياد در نوجوانان، سفري چندسطحي و نيازمند همافزايي نهادهاي فردي، خانوادگي و اجتماعي است. اين مسير با آگاهيبخشي به والدين آغاز ميشود، در مدارس با آموزش مهارتهاي زندگي تداوم مييابد و در بستر جامعه با فراهمسازي فرصتهاي سالم و سازنده به بلوغ ميرسد. هرچه آگاهي نوجوانان و خانوادهها نسبت به آسيبهاي مواد مخدر بيشتر باشد، احتمال گرايش به اعتياد کاهش مييابد. آينده جامعه در گرو سلامت روان نوجوانان امروز است، بياييد با هم، براي اين سرمايههاي گرانبها، سپري محکم و مقاوم بسازيم.
معاونت اجتماعي کلانتري 109 بهارستان
