هجرت تاريخي امام خميني از عراق به پاريس
مقدمه
سيزدهم مهرماه مصادف با سالروز هجرت تاريخي امام خميني از نجف اشرف به پاريس در سال 1357 است. اين رويداد که در اوج‌گيري مبارزات مردمي عليه رژيم پهلوي رخ داد، نقطه عطفي در مسير انقلاب اسلامي محسوب مي‌شود. فشارهاي هماهنگ رژيم شاه و دولت بعث عراق براي محدود کردن فعاليت‌هاي امام، به جاي منزوي ساختن ايشان، فرصتي بي‌سابقه براي ارتباط مستقيم با رسانه‌هاي جهاني و مردم ايران فراهم آورد. اقامت حدود 117 تا 120 روزه امام در دهکده نوفل‌لوشاتو در حومه پاريس، اين مکان کوچک را به مرکز خبري جهان و پايگاه رهبري انقلاب تبديل کرد.
زمينه‌ها
امام خميني از سال 1344 در نجف اقامت داشتند. با اوج‌گيري انقلاب در ايران در سال 1357 و عادي شدن نسبي روابط ايران و عراق، رژيم پهلوي فشار شديدي بر دولت بعث وارد کرد. از اواخر مرداد و به‌ويژه از اوايل مهر، منزل امام در نجف توسط نيروهاي امنيتي عراق محاصره شد. رفت‌وآمدها کنترل گرديد و مقامات عراقي از امام خواستند از مصاحبه، صدور اعلاميه، سخنراني سياسي و هرگونه فعاليت مرتبط با ايران خودداري کند. در مذاکرات، مقامات عراقي دو گزينه پيش روي امام گذاشتند: يا فعاليت سياسي را کنار بگذارد و در عراق بماند، يا کشور را ترک کند. امام قاطعانه پاسخ دادند که تکليف شرعي خود را رها نمي‌کنند. ايشان بعدها روايت کردند: «آن‌ها گفتند چون ما تعهداتي با دولت ايران داريم و کارهاي شما مخالف آن تعهدات است، نمي‌توانيم تحمل کنيم. من جواب دادم من که تعهدي ندارم، شما تعهد داريد. من يک تکليف شرعي دارم، عمل مي‌کنم.» اين محدوديت‌ها، همراه با تهديد نسبت به اطرافيان، امام را به تصميم خروج واداشت. هدف اوليه، رفتن به يک کشور اسلامي مانند سوريه بود.
تلاش براي ورود به کويت
صبح روز 12 مهر 1357 (پس از نماز صبح)، امام به همراه حاج سيداحمد خميني و چند تن از ياران، با چند خودرو نجف را به مقصد مرز کويت ترک کردند. مأموران عراقي تا مرز آنان را اسکورت کردند. با وجود داشتن ويزا، مقامات کويت تحت فشار رژيم ايران از ورود جلوگيري کردند و حتي اجازه عبور به فرودگاه را ندادند. کاروان ناچار به بصره بازگشت. شب را در بصره گذراندند. در اين شرايط دشوار، پس از مشورت با حاج سيداحمد خميني، تصميم به عزيمت به پاريس گرفته شد. امام خود تأکيد داشتند که رفتن به پاريس از پيش برنامه‌ريزي‌شده نبود و صرفاً به دليل احتمال ممانعت کشورهاي اسلامي (که تحت نفوذ شاه بودند) انتخاب گرديد. ايشان بارها اين رويداد را مشيت الهي دانستند و در وصيت‌نامه سياسي-الهي خود تصريح کردند که ادعاي برخي افراد مبني بر نقش‌آفريني در اين تصميم، نادرست است و انتخاب پاريس پس از مشورت با فرزندشان صورت گرفته است.
سفر به بغداد و پرواز به پاريس
روز 13 مهر، امام و همراهان با هواپيما به بغداد منتقل شدند و شب را در هتلي در آنجا گذراندند. صبح 14 مهر 1357، با هواپيماي بوئينگ از بغداد به سوي پاريس پرواز کردند. سه مأمور امنيتي عراقي نيز همراه بودند. ساعت 14:20 به وقت محلي (16:50 به وقت تهران) در فرودگاه اورلي پاريس فرود آمدند.
امام پيش از پرواز يا در مسير، پيامي به ملت ايران با اين مضمون صادر کردند: «اکنون که من به ناچار بايد ترک جوار مولا اميرالمؤمنين عليه‌السلام را نمايم و در کشورهاي اسلامي دست خود را براي خدمت به شما ملت محروم باز نمي‌بينم و از ورود به کويت با داشتن اجازه ممانعت نمودند، به سوي فرانسه پرواز مي‌کنم. پيش من مکان معيني مطرح نيست، عمل به تکليف الهي مطرح است، مصالح عاليه اسلام و مسلمين مطرح است. ما و شما امروز که نهضت اسلامي به مرتبه بسيار حساس رسيده است مسئول هستيم، اسلام از ما انتظار دارد.». خبر ورود امام را خبرگزاري فرانسه به جهان مخابره کرد و روزنامه‌هاي ايران نيز آن را منعکس نمودند.
استقرار در پاريس و انتقال به نوفل‌لوشاتو
امام ابتدا در آپارتماني در پاريس (مربوط به يکي از هواداران) مستقر شدند. نمايندگان کاخ اليزه همان شب پيام رئيس‌جمهور فرانسه (والري ژيسکاردستن) را ابلاغ کردند که «حق نداريد کوچک‌ترين کاري انجام دهيد». امام قاطعانه پاسخ دادند که محدوديت با ادعاي دموکراسي فرانسه سازگار نيست و حاضرند از فرودگاهي به فرودگاه ديگر سرگردان باشند تا صداي مظلومان را به دنيا برسانند. به دليل ازدحام و مزاحمت براي همسايگان، دو روز بعد به دهکده نوفل‌لوشاتو (حدود 35 کيلومتري جنوب‌غربي پاريس) نقل مکان کردند. ابتدا در خانه متعلق به همسر يکي از دانشجويان ايراني (علي عسکري) اقامت گزيدند. بعدها سه خانه در اختيار قرار گرفت: يکي براي امام و خانواده، يکي براي ملاقات‌ها و نماز جماعت، و يکي براي مهمانان. امام به دليل قصد اقامت کوتاه (و نيت بازگشت هرچه زودتر به ايران)، نماز را شکسته مي‌خواندند و گفته شده گاهي براي تکميل مسافت شرعي به مکان‌هايي مانند ورساي مي‌رفتند. نوفل‌لوشاتو به سرعت به مرکز توجه جهاني تبديل شد. صدها خبرنگار، عکاس و بازديدکننده هر روز آنجا جمع مي‌شدند. درخت سيبي در حياط که امام زير آن مي‌نشستند و مصاحبه مي‌کردند، به نماد اين دوره تبديل شد.
برنامه روزانه امام در نوفل‌لوشاتو
امام روزانه حدود 16 ساعت کار مي‌کردند و تنها 4 تا 6 ساعت استراحت داشتند. برنامه تقريبي روزانه چنين بود: پس از نماز صبح قرائت قرآن، مطالعه گزارش‌ها و اخبار ايران (که توسط گروهي از دانشجويان ترجمه و آماده مي‌شد)، پاسخ به نامه‌ها و تلگرام‌هاي رسيده از سراسر جهان، مصاحبه‌ها و مذاکرات در طول روز، نماز جماعت ظهر در خانه شماره 2، استراحت کوتاه پس از ناهار، ادامه کار تا نماز مغرب و عشاء، سخنراني يا ادامه ملاقات‌ها تا نيمه‌شب، سخنراني‌ها ابتدا هر شب، سپس هفته‌اي دو بار و بعداً در شب‌هاي جمعه و بعدازظهرهاي يکشنبه برگزار مي‌شد. بسياري از سخنراني‌ها زير چادري در حياط انجام مي‌گرفت.
امام خميني در مدت اقامت در فرانسه 65 سخنراني در تبيين مواضع انقلاب، نقد رژيم شاه و ترسيم آينده، بيش از 117 مصاحبه با رسانه‌هاي بين‌المللي (برخي منابع نزديک به 200 مورد را ذکر کرده‌اند). نخستين مصاحبه‌هاي مهم با روزنامه فيگارو راه را براي پوشش گسترده باز کرد. اين مصاحبه‌ها سانسور رژيم شاه را بي‌اثر ساخت و پيام انقلاب را مستقيم به مردم ايران و افکار عمومي جهان رساند، چنان که 41 پيام و ده‌ها نامه نيز از ايشان صادر شد.
ديدارهاي گسترده، از ديگر برنامه‌هاي امام بود. ايشان با شخصيت‌هاي سياسي ايراني، روحانيون، دانشجويان و نمايندگان خارجي ديدار داشتند. شرط اصلي امام براي پذيرش ملاقات‌ها، اعلام صريح نفي سلطنت و رژيم شاه بود. پيشنهادهايي مانند باقي ماندن شاه به عنوان نماد (ازسوي برخي ميانه‌روها) رد مي‌شد. همچنين هماهنگي اعتصاب‌ها (از جمله تشکيل کميته‌هاي مرتبط با سوخت و تنظيم اعتصابات)، رهنمودهاي مستمر براي تداوم مقاومتُ از ديگر کارهاي روزمره امام بود. چنان که تشکيل شوراي انقلاب نيز در همين مدت تعيين شد. هسته اوليه شوراي انقلاب در آذر 1357 با مشورت شخصيت‌هايي مانند آيت‌الله مطهري شکل گرفت. گروه پنج‌نفره اوليه شامل آيات مطهري، بهشتي، موسوي اردبيلي، باهنر و هاشمي رفسنجاني بود و بعدها به تعداد آن افزوده شد. امام در 14 آبان بر تسريع معرفي اعضا تأکيد کرد و در 22 دي 1357 تشکيل رسمي شوراي انقلاب را اعلام نمود. اين شورا مأموريت داشت مقدمات دولت انتقالي را فراهم کند.
دستاوردها و پيامدهاي هجرت
دستاوردهاي هجرت امام به پاريس در چند مورد حوزه قابل ذکر است.
1. شکستن ديوار سانسور و جهاني‌شدن پيام. نوفل‌لوشاتو به مهم‌ترين مرکز خبري جهان تبديل شد. پيام‌هاي امام لحظه به لحظه به ايران مي‌رسيد و رژيم شاه را در انزوا قرار داد.
2. شتاب بي‌سابقه به پيروزي انقلاب. بسياري از تحليل‌گران معتقدند اين هجرت پيروزي را ماه‌ها جلو انداخت. پوشش رسانه‌اي گسترده، حمايت افکار عمومي بين‌المللي را افزايش داد و محاسبات رژيم را وارونه کرد.
3. تقويت رهبري و هماهنگي داخلي. ارتباط مستقيم و سريع با نيروهاي داخل کشور، امکان هدايت منسجم اعتصاب‌ها، تظاهرات و تشکيل نهادهاي انقلابي را فراهم ساخت.
4. خنثي‌سازي توطئه‌هاي محدودسازي. تلاش شاه و عراق براي منزوي کردن امام، به فرصتي استراتژيک بدل شد. حتي رئيس‌جمهور فرانسه در مقطعي قصد اخراج امام را داشت، اما از واکنش‌ها هراسيد.
5. تبيين روشن مواضع آينده. در اين دوره، مباني جمهوري اسلامي، استقلال و ساختار حکومت پس از سقوط شاه با وضوح بيشتري بيان شد و مسير انتقال قدرت هموار گرديد.
نتيجه‌گيري
هجرت امام خميني از عراق به پاريس در مهر 1357، نمونه‌اي روشن از تبديل تهديد به فرصت تاريخي بود. آنچه براي محدود کردن صداي امام طراحي شده بود، به ابزاري قدرتمند براي رساندن پيام انقلاب به جهان تبديل شد. اقامت پربار در نوفل‌لوشاتو نه تنها رهبري انقلاب را تقويت کرد، بلکه مسير پيروزي نهايي در 12 بهمن 1357 را هموار ساخت. اين رويداد يادآور آن است که در بزنگاه‌هاي تاريخي، توکل، قاطعيت و عمل به تکليف مي‌تواند معادلات قدرت را دگرگون کند و مشيت الهي را آشکار سازد.
