از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو
خاطرات محسن هاشمی رفسنجانی از صنعت موشکی ایران 1366-1370
5
با اوج‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی، بسیاری از این طرح‌ها نیمه‌تمام ماند و طرف‌های خارجی به تعهداتشان عمل نکردند. سفارش‌ها و پروژه‌های میلیاردی که در سال‌های آخر رژیم پهلوی کلید خورده بود، یا متوقف شد یا به تأخیر افتاد. حتی اقدام‌های ابتدایی همکاری در عرصه موشکی ضدتانک تاوTOW))1 با کمپانی هیوز آمریکا و موشکی به نام لنسر (LANCER) و بعد داریوش2 با برخی شرکای غربی و منطقه‌ای و حتی اسراییل به نتیجه نرسید.
اما انقلاب و جنگ، شرایط را دگرگون کرد. از سال ۱۳۶۰، ایران راهی تازه در پیش گرفت، مهندسی معکوس و خوداتکایی. همان سازوکارهایی که روزگاری برای مونتاژ وارد می‌شد، اکنون با دستان مهندسین، تکنسین‌ها و کارگران ایرانی بازتعریف شد. موشک‌ها و سلاح‌هایی که پیش‌تر از خارج می‌آمدند، حالا در داخل بازتولید می‌شدند و حتی ابتکاراتی تازه از دل نیاز میدان سربرآورد. مین‌های دریایی، شناورهای سبک و مجموعه‌ای از ابزارهای دفاعی که در نبردهای خلیج‌فارس کارساز شدند، نمونه‌هایی از این خلاقیت بومی بودند. تحریم‌ها و قطع جریان تدارک خارجی، ایران را به انتخابی اجتناب‌ناپذیر واداشت: یا تسلیم کمبود شود یا چراغ خودکفایی را روشن کند. ایران، راه دوم را برگزید و چراغ خودکفایی را روشن کرد.
تشکیل سازمان صنایع سپاه و شکل‌گیری جهادهای خودکفایی در بدنه سپاه، ارتش و جهارسازندگی، پاسخی عملی به آن ضرورت بود. هدف آن استفاده از ظرفیت‌های صنعتی داخلی برای تأمین نیازهای مادیِ جبهه و تقویت توان دفاعی بدون وابستگی و با کمترین هزینه و بیشترین سرعت بود. این فرآیند نه فقط مهندسی و تولید بود، که نوعی بازخوانی اراده ملی آموختن کار از دل بحران و تبدیل تنگنا به موتور نوآوری. آنچه امروز به‌عنوان توان دفاعی داخلی خود می‌شناسیم، محصول همین سال‌های سخت و تجربه‌های پیوسته‌ای است که در میانه آتش جنگ به دست آمده است.
از سال ۱۳۶۲ مجموعه‌ای تحت عنوان «معاونت صنایع خودکفایی وزارت سپاه» آغاز به کار کرد و گروه صنایع موشکی یکی از ستون‌های فعال آن بود. این تجربه موازی، به‌ویژه در سال‌های جنگ و پس از آن، کمک کرد تا تنوعی از راهکارها برای تدارک و تولید تجهیزاتی که بازار خارجی قادر یا مایل به تأمینش نبود، به وجود آید.آنچه مهم بود، نه فقط شکل‌گیری ادارات و مؤسسات جدید، که معنای عمیق‌تری بود: تبدیل تنگنای تحریم و فشار به فرصتی برای یادگیری و ساختن. ادغام‌ها و سامان‌دهی‌ها، وقتی با اراده و پیگیری همراه شدند، زمینه‌ای فراهم ساختند تا امروز بتوانیم از توان داخلی برای پاسداری از کشور استفاده کنیم. کاری که در زمانه جنگ، ضرورتش بیش از هر زمان دیگری حس می‌شد.
در سال‌های دفاع مقدس، هزاران قطعه موشکی طراحی و ساخته شد. برخی قطعات به‌دلیل محدودیت در ماشین‌آلات یا فقدان تجهیزات خاص، ضایعات داشتند، اما بخش مهمی راه افتاد و به تولید رسید. پیچیدگی‌های فنی موشک‌هایی شبیه «تاو»، «اسکاد»، «هارپون» و «هاک» گسترده بود، اما با اتکا به تلاش بی‌نام و نشان کارگران و مهندسان، بسیاری از مسائل فنی حل شد. آنچه باقی ماند، عمدتاً ناشی از محدودیت در ماشین‌آلات دقیق یا نیاز به روش‌های کاری بهینه بود.
دست‌های بی‌نام، دستاوردهای بزرگ
همواره این را گفته‌ام و معتقدم که پیروزی در عرصه فناوری نظامی، تنها محصول یک بخش یا یک نفر نیست. مجموعه‌ای از پژوهش و صنعت و مدیریت و اراده ملی نیاز است. ایران در مسیر ساخت موشک با موانع فراوانی روبه‌رو شد، اما هر مانع فرصتی شد برای یادگیری و بومی‌سازی تکنولوژی. امروز اگر کشوری قادر به طراحی و تولید زیرساخت‌های پدافندی و تهاجمی است، محصول همان دوره پُرشتاب تحقیق، آزمون و خطا و جهاد ساخته است.
در سال‌هایی که پدر رئیس مجلس و فرمانده جنگ بود، تحولات ساختاری مهمی در نظام دفاعی کشور رخ داد که از نزدیک شاهد بخشی از آن بودم. با پیگیری‌های ایشان، که در سال ۱۳۶۷ سمت جانشین فرمانده کل قوا را بر عهده داشت، پس از پایان جنگ و با موافقت امام و اجماع مجلس، تصمیم گرفته شد وزارت سپاه و وزارت دفاع ادغام شوند تا از تکرار وظایف و موازی‌کاری جلوگیری شود. نتیجه این همگرایی، تولد «وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح» بود. این حرکت، نقطه عطفی در مسیر خودکفایی نظامی ایران به شمار می‌آمد که مدیریت را منظم‌تر کرد و بستری فراهم آورد تا شکوفایی واقعی در صنایع دفاعی شکل بگیرد. آنچه در سال‌های بعد دیدیم، دیگر یک مجموعه پراکنده نبود. اکنون بخش عمده‌ای از تسلیحات و مهمات مورد نیاز کشور از جنگنده و زیردریایی و موشک گرفته تا تانک و انواع مهمات توسط سازوکارهای داخلی تولید می‌شود. ساختارها تکامل یافتند و امروز آن ساختار اولیه به چند سازمان و ده‌ها گروه و شرکت تبدیل شده است.
تا سال 1390 وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح شکل نهايي‌تري يافت. سازمان هوافضا که عمده وظايف تحقيق و توليد انواع موشک‌ها را بر عهده دارد، سازمان هوايي براي امور هواپيما و هلي‌کوپتر، سازمان دريايي براي کشتي، زيردريايي و قايق، سازمان صنايع دفاع براي تسليحات، خودروهاي رزمي و مهمات، و مجموعه‌هايي چون صاايران براي الکترونيک، مخابرات و رادار. در کنار اينها مؤسساتي چون اتکا که مسئول توزيع و تأمين کالاي مصرفي و فروشگاه‌هاي زنجيره‌اي است نيز در چارچوب وزارت فعالند و شرکت باتري‌سازي نيرو همچنان تحت پوشش وزارت دفاع باقي مانده است.
به‌ويژه سازمان هوافضا داراي شش گروه زيربنايي است. گروه صنايع شهيد باکري براي موشک‌هاي سوخت جامد، گروه صنايع شهيد همت براي موشک‌هاي سوخت مايع و گروه‌هايي مانند شهيد محلاتي، شهيد باقري، يامهدي و ثامن‌الائمه که در حوزه موشک‌هاي تاکتيکي فعالند. مجموعه‌اي به‌نام «صنام» مخفف عبارت «صنايع موشکي» نيز هست که در عمل مديريت برخي پروژه‌هاي کالاهاي عمومي را بر عهده دارد.
ــــــــــــــ
1- tube-launched, optically tracked, and wire-guided
2- قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، با توجه به خودداری آمریکا در ارائه و انتقال فناوری موشک‌های برد متوسط، شاه تلاش کرد از طریق اسرائیل و با نام پروژه «موشک داریوش» به این هدف دست یابد. قراردادی هم امضا شد و حتی ۲۵ میلیون دلار پیش‌پرداخت انجام گرفت. در سال ۱۳۷۰ و در دولت سازندگی، پیگیری بازگرداندن این مبلغ به قیامتیون سپرده شد. در بازرسی ویژه رئیس جمهور، جلساتی هم با معاونت حقوقی نهاد ریاست جمهوری برگزار گردید، اما متأسفانه به دلیل عدم مواجهه با رژیم صهیونیستی، پیگیری به نتیجه نرسید.
ادامه دارد
