موسسه فرهنگی و مطبوعاتی روزنامه جمهوری اسلامی

شماره 13508

از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو

خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370

13

سفر دبيرکل سازمان ملل، خاوير پرز دکوئيار، به ايران در بيستم شهريور آن سال نقطه حساس مذاکرات بود. او با سران سياسي و نظامي ايران نشست‌ها و گفت‌وگوهاي مفصلي داشت. در ملاقات خصوصيش با پدر که فرمانده جنگ بود، بر سر نگارش گزارشي به شوراي امنيت سازمان ملل تفاهم‌هايي حاصل شد و اين اميد را به ايران داد که ديدگاهمان شنيده مي‌شود. اما وقتي دبيرکل پس از بازگشت، متني را با تغييراتي ارائه کرد، ايران فوراً آن را تکذيب نمود. اما تلاش‌هاي پيوسته و موضع قدرتمند در ميدان، در کنار ديپلماسي هوشمند، سرانجام اثر کرد.

در داخل کشور نيز به‌تدريج ميان دو رويکرد درباره ادامه جنگ شکاف پديد آمد. از يک سو، عده‌ای خواهان ادامه جنگ بودند و از سوي ديگر، جرياني واقع‌گرا شکل گرفته بود که با توجه به شرايط موجود به دنبال راهي براي پايان دادن به جنگ و دستيابي به صلحي شرافتمندانه بود.

در مجلس شوراي اسلامي، حسن روحاني با تشکيل «مجمع عقلا» تلاش مي‌کرد با بررسي واقعيت‌هاي سياسي، نظامي و اقتصادي کشور، راهکاري براي پايان دادن به جنگ پيدا کند. اين فعاليت‌ها، با مخالفت و فشارهايي ازسوي سپاه روبه‌رو شد و پس از تذکر امام خميني، متوقف شد.

در آن فاصله، دشمن و حاميانش دست به جنگ رواني زدند. شايعاتي درباره ورود نيروهاي خارجي، دخالت قدرت‌هاي جهاني و تهديد تحريم‌ها پخش شد. آنها اميدوار بودند با ترساندن جامعه و نهادهاي بين‌المللي، ايران را به پذيرش قطعنامه وادارند، اما ايران توانست با تکيه بر برتري ميداني و استدلال حقوقي، خواست خود را به کرسي بنشاند. نتيجه اين شد که شوراي امنيت پيش از آتش‌بس، موضوع تعيين طرف متجاوز را بپذيرد.

در جريان چانه‌زني‌ها، نکته فني اما مهمي نيز مطرح شد. در متن قطعنامه، رديف بندها و ترتيب مفاد مي‌توانست پيامدهايي عملي داشته باشد. يکي از دغدغه‌هاي ايران اين بود که اگر بند آتش‌بس پيش از بند بازگشت به مرزها بيايد، عملاً امکان پيگيري بازگشت فوري عراق به خطوط قبل از جنگ از دست مي‌رفت. اگر عراق پس از آتش‌بس به مرز بازنمي‌گشت، ما در مقام کشوري که آتش‌بس را پذيرفته بود، دچار محدوديت مي‌شديم. پس ايران درخواست کرد دو بند مهم جابه‌جا شود تا ابتدا الزام بازگشت به مرزها و سپس آتش‌بس در متن قرار گيرد.

اين روزها و اين تلاش‌ها بخش عمده‌اي از آنچه بعدها در تاريخ جنگ ثبت شد، رقم زد. سياست ايران، ترکيبي از اقتدار در ميدان و کار پيگير ديپلماتيک بود. ما نشان داديم که نمي‌توان ميان جنگ و سياست جدايي افکند و هر تصميم سياسي بايد بر پايه واقعيت‌هاي ميداني و عدالت تاريخي قرار گيرد. نتيجه اين مجموعه تلاش‌ها، در نهايت، به دست‌آوردي مهم انجاميد. شوراي امنيت طرف متجاوز را که عراق بود، شناخت و ايران توانست پيش شرط‌هاي خود را در موافقتنامه‌ آتي تثبيت کند.

پروژه شهاب 1، عبور از وابستگي به ليبي

داستان موشک شهاب1 از اينجا آغاز مي‌شود. در نيمه دوم سال 1366، به تدريج فعاليت‌هايم در طرح «يا مهدي» موشک ضدتانک تاو کمتر شد و به پيشنهاد علي قيامتيون، رئيس مجتمع صنعتي شهيد همت، با مسئوليت مهندسي معکوس موشک اسکاد-بي با نام «شهاب 1» به آنجا منتقل شدم. اين مجتمع روي بازتوليد و توسعه سامانه موشکي دوربرد سوخت مايع کار مي‌کرد. اين نقل مکان، برايم يک تغيير محيط نبود، تغيير نگاه بود. آنجا بيشتر فرصت يافتم تا با کاربردهاي ميداني، نيازهاي لجستيکي و دشواري‌هاي عملياتي آشنا شوم. در سفرهايي که همراه پدر به جبهه داشتم، تصويري روشن از نيازهاي ميدان و سختي‌هاي تدارکي ديدم. تجهيزاتي که بايد سريع به دست نيروها برسد، راه‌هاي تأمين که گاه بسته مي‌شد و نيازهاي فني که با تأخير جبران‌ناپذيري روبه‌رو مي‌گرديد.

همزمان، واقعيت ميدان جنگ را بهتر درک کردم. عراق از مزاياي اقتصادي و نظامي‌ خود بهره مي‌برد و سلاح‌هاي مدرن را از منابع متعددي تأمين کرده بود. هواپيماهاي بلندپرواز ميگ29 يکي از ابزارهاي آزاردهنده آن دوران بود که با حمله‌هايش بر تهران، تأثير رواني سنگيني بر مردم مي‌گذاشت و نشان مي‌داد دشمن مي‌تواند تا چه اندازه عمق سرزمين ما را تهديد کند. اين تصوير تلخ، يادآوري مي‌کرد که سرعت توليد، کيفيت محصول و قدرت لجستيک تا چه اندازه مهم و حياتي‌ هستند.

گزارش آزمايش پروازي «مجتمع 4» رسيد که در تاريخ 24 مهر 1366 در ميدان تير سمنان، وابسته به سازمان صنايع دفاع، انجام شد. در اين گزارش، آزمايش دو راکت «الف» و «ب» با «موفقيت کامل و مطلوب» اعلام شد، اما نکته مهم اين بود که تمام مراحل پژوهشي و ساخت از جمله محاسبات و طراحي بالستيک داخل موتور، طراحي و ساخت نازل، بدنه، سرجنگي، چاشني، بالک‌ها، سکوي پرتاب و تجهيزات توليدي مانند ميکسر و تهيه سوخت، و نيز محاسبات دقيق پروازي (برد، زمان پرواز و نظاير آن) توسط کارشناسان مرکز تحقيقات مهندسي جنگ جهاد سازندگي انجام گرفته و نتايج حاصل با محاسبات کامپيوتري مطابقت داشت. سرجنگي اين راکت شامل 60 کيلوگرم مواد فسفري دودزا بود. زمان پروازي گزارش‌شده 170 ثانيه و برد تعيين‌شده 61 کيلومتر اعلام گرديد. طول راکت 4200 ميلي‌متر و قطر آن 214 ميلي‌متر ثبت شده بود.

سوابق مهندسي معکوس موشک اسکاد بي‌(شهاب1) به چند سال پيش بازمي‌گشت. پدر، زماني که در اواخر سال 1362 از امام خميني(ره) حکم فرماندهي جنگ را دريافت کرد، يکي از اولويت‌هاي اصلي خود را - با توجه به حملات موشکي عراق به شهرهاي مرزي ايران مانند دزفول و انديمشک - تقويت صنعت موشکي کشور قرار داد. در سال 1363، او با پيگيري محسن رفيق‌دوست و از طريق معمر قذافي، رهبر ليبي، توانست موشک‌هاي اسکاد-بي با برد 300 کيلومتر را تأمين کند. درحالي‌که سوريه از فروش اسکاد به ايران خودداري کرد، ليبي اين موشک‌ها را در اختيار کشورمان قرار داد. در آغاز، عمليات پرتاب نيز توسط نيروهاي نظامي ليبي انجام مي‌شد که اين وابستگي، نقطه‌ضعفي براي ايران به‌شمار مي‌رفت.

شهيد حسن طهراني‌مقدم که مسئول پشتيباني از تيم ليبيايي بود، با مجوز فرمانده جنگ، يکي از موشک‌هاي اسکاد-بي را براي کپي‌سازي و مهندسي معکوس به «مجتمع صنعتي شهيد همت» تحويل داد. مجتمعي که با هدف دستيابي به فناوري ساخت موشک‌هاي دوربرد با سوخت مايع تشکيل شده بود. براي دستيابي به فناوري ساخت اسکاد-بي، اين مجتمع - وابسته به صنايع خودکفايي سپاه - تأسيس شد و محصول حاصل از آن «شهاب 1» نام گرفت. از مديران و بنيان‌گذاران اصلي اين طرح مي‌توان به قيامتيون، قاسم‌زاده و جعفري اشاره کرد. در همان زمان، جعفري روي راکتي با سوخت جامد کار مي‌کرد که نام آن را «نازعات» گذاشتند.

ادامه دارد