از راکت بغداد تا موشک تلآويو
خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370
14
در خاطرات پدر آمده است که ظهر سهشنبه، اول آبان سال 1363، سه نفر از مبتکران نزد او آمده بودند. آنها مين دريايي و موشک طائرالقدس را ساخته بودند و اکنون طرحي تازه در دست داشتند و براي ساخت موشک دوربرد از او ياري ميخواستند. پدر در يادداشتش نوشته بود، اگر اين جوانان بتوانند طرح خود را به سرانجام برسانند، تحولي بزرگ در بخش نظامي ايران رقم خواهد خورد. همين ديدارها و گفتوگوها و پيگيريهاي جدي بود که بذر پروژههاي موشکي در ايران را به بار نشاند و بعدها نامشان با مجتمعهاي صنعتي بزرگ گره خورد.
اسکاد- بي، يکي از موشکهاي هدايتشونده ساخت شوروي، با بُردي حدود 300 کيلومتر در سال 1967 ميلادي وارد عرصه عملياتي شد. نامي که ما امروز بيشتر ميشناسيم، در حقيقت عنواني است که ناتو بر آن نهاده بود. طراحي اين موشک، همانند بسياري ديگر از دستاوردهاي جنگ سرد، الهامگرفته و در واقع نسخهاي تکامليافته از يک موشک معروف آلماني بود. عراق قبل از آن از نسخه قديميتر، اسکاد- آ، براي هدف قرار دادن شهرهاي مرزي ايران ازجمله دزفول بهره برده بود. اين موشک تنها 150 کيلومتر برد داشت و دقت آن پايين بود، اما اسکاد - بيتوانست معادلات ميدان نبرد و حتي زندگي مردم شهرها را تغيير دهد.
نسخه صادراتي اسکاد به طول 11 متر، قطر 90 سانتيمتر، وزني ششتني و هنگام پرتاب، تراستي معادل 13 تن داشت و ميتوانست با سرعتي نزديک به پنج ماخ پرواز کند. اما شعاع خطاي احتمالي (CEP) آن همچنان محدود و در حدود 500 متر بود. موتور موشک با سوخت مايع- ترکيبي از گازوئيل و نفت سفيد همراه با اکسيدکنندهاي از جنس اسيد نيتريک- کار ميکرد. وزن کل سوخت مايع حدود 3700 کيلوگرم و سرجنگي آن در حدود يک تن بود. موشک از روي لانچرهاي متحرک هشتچرخ شليک ميشد. براي طرح پرتاب، به کارگيري بالونهاي هواشناسي و سوختگيري در همان محل پرتاب لازم بود. اين روند، نزديک به يک ساعت زمان ميبرد. همچنين در داخل موشک، سازوکار خودکشي در صورت انحراف از مسير، پيشبيني شده بود.
نخستين پرتابهاي اسکاد - بيدر ايران، اسفند 1363 توسط ليبياييها انجام شد و موشکها به بغداد و کرکوک اصابت کرد. اندکي بعد، با خروج نيروهاي ليبي، مسئوليت پرتاب در ايران به نيروي قرارگاه خاتمالانبياء سپاه پاسداران و فرماندهي شهيد حسن طهرانيمقدم واگذار شد. به مرور، موشکهاي بيشتري از کره شمالي وارد ايران گرديد و کشورمان توانست طي سالهاي 1363 تا اوايل 1367 بيش از 100 موشک به بغداد، موصل و کرکوک شليک کند.
توازن وحشت، وقتي شهرها لرزيدند
اوج اين نبرد موشکي در اواخر سال 1366 و اوايل 1367 رقم خورد، زماني که جنگ شهرها به شکلي تمامعيار شعلهور شد. ايران در برخي روزها تا پنج موشک به بغداد شليک کرد. در همين مقطع، عراق با دستيابي به موشکهاي الحسين و العباس، تهران و شهرهايي چون قم و اصفهان را هدف قرار داد. براساس آمار موجود، تنها بين اسفند 1366 تا پايان فروردين 1367، عراق 135 موشک به تهران و قم، 22 موشک به اصفهان، چهار موشک به تبريز، سه موشک به شيراز و دو موشک به کرج شليک کرد. نتيجه اين حملات موشکي سنگين بود. حدود دو هزار شهيد و شش هزار مجروح در ميان مردم بيدفاع شهرها. با اين حال، مقاومت ايران در برابر اين جنگ فرساينده نه تنها اراده نظامي کشور را نشکست، بلکه به تجربهاي سرنوشتساز در تاريخ جنگهاي مدرن و نقش موشک در سرنوشت ملتها بدل شد.
در آن سالها، پدر سفرهاي بسياري داشت و بيشترشان به خاطر جنگ بود. من در برخي از اين سفرها ميرفتم، از جمله در شش سفر به جبههها همراهش بودم. به جنوب و مرکز و شمال، و دو بار هم به دل خاک عراق، به ماووت و فاو که در تصرف رزمندگان جان بر کف ايران بود. اين سفرها براي ديدن وضع جبههها، گفتوگو با رزمندگان و فرماندهان مياني، تقويت روحيه آنان و آشنايي با نيازها و امکانات انجام ميشد. چون سفر هوايي امنيت نداشت، اغلب به صورت زميني يا ريلي و ناشناس ميرفتيم.
سفرهاي ديگري هم بود به استانهاي مختلف، بيشتر براي سخنراني پدر در جمع نيروهاي اعزامي به جبهه، يا براي آگاهي از حال و روز مردم و رسيدگي به امور جاري. مازندران، خراسان، هرمزگان، سيستان و بلوچستان، جزاير خليج فارس و شهرهاي ساحلی... هرکدام مقصدي براي ديدار و دلجويي. جزاير، بهويژه، در تيررس درگيريهاي خليج فارس بودند و نياز به سرکشي داشتند و حل مشکلاتشان بيشتر حس ميشد.
در 22 مرداد 1366 با پدر به کارخانه مهماتسازي شهيد باقري به مديريت عسکري و ضرغامي در جاده کرج رفتم. آنجا صحنه ديگري از تلاش بيوقفه را ديدم. خطوط توليد گلوله 122 و موشکهاي کوچک کاتيوشا فعال بود و طرح موشک روسي فراگ 7 در دست بررسي بود. آن روز در ميان دستگاهها ايستادم و به اين فکر کردم که هر قطعه فلزي که ساخته ميشود، قرار است از جانِ هموطنان ما محافظت کند.
روزها گذشت و پدر بارها با مسئولان نشست و برخاست کرد تا براي تأمين امکانات موشکي برنامهريزي کند. رفيقدوست، وزير سپاه، بارها براي دريافت ارز و اعتبارات به بانک مرکزي مراجعه کرد و پدر نگران بود که تخصيصهاي مالي بيضابطه کار را در مسير درستي قرار ندهد. تأکيد کرد که منابع مالي موشک را مسئولانه و شفاف مصرف کنند و مراقب باشند بودجه ملي به رقابتهاي جناحي تبديل نشود.
اما جنگ هم بيخبر از ديوانسالاري ادامه داشت. حملهاي به سايت موشکي سپاه در تبريز صورت گرفت و خسارتهايي به بار آمد. شنيدن خبرش قلبم را فشرد. در همان روزها، گزارش ناهماهنگي ميان وزارت سپاه و وزارت صنايع سنگين درباره کُندي پيشرفت توليد مهمات رسيد. نياز به راهحل سريع و فني بود. هرچند گاهي از نتيجهها نااميد ميشديم، اما هر موفقيت کوچک در آزمايش، هر قطعه ساختهشده و هر شيرينياي که بعد از خبر خوب ميانمان تقسيم ميشد، نويد از آن ميداد که رويش ميان آتش ممکن است.
ادامه دارد