امام خميني و تبليغات دينيمسلم طاهرياشارهاول تيرماه در تقويم رسمي کشور به نام «روز تبليغ و اطلاعرسا
امام خميني و تبليغات دينيمسلم طاهرياشارهاول تيرماه در تقويم رسمي کشور به نام «روز تبليغ و اطلاعرساني ديني» نامگذاري شده است. تبليغ ديني يکي از مهمترين رسالتهاي انبياء و اولياء بوده و به همين خاطر به رسالت اصلي حوزههاي علميه تبديل شده است. در سده اخير امام خميني سهم بسزايي در تبليخ ديني و نهادينه کردن آن در متن جامعه دارد. از اين رو آشنايي با ديدگاههاي ايشان در اين زمينه چراغ روشن و راهکار عملياتي براي تمامي مبلغان ديني خواهد بود.جايگاه و اهميتتبليغات در فرهنگ توحيدي جايگاه رفيعي دارد و در تمام احکام و عبادات، يک وجه ارتباطي و اجتماعي ديده ميشود. نخستين مبلغان پيامبران الهي(ع) بودند که تلاش کردند پيامهاي الهي را به افراد بشر برسانند. بخش عمدهاي از کتابهاي تورات، انجيل و قرآن کريم به بيان تاريخِ پيامبران(ع) و تبليغ دين به دست آنها و دعوت مردم به حق اختصاص دارد. پس از ظهور اسلام، حلقههاي آموزشي براي تبليغ دين در مسجدالحرام و خانههاي مؤمنان مانند خانه ارقمبنابيارقم در دامنه کوه صفا که بعدها به «دارالتبليغ ارقم» معروف شد، شکل گرفت. اين مراکز که نخست تنها به آموزش ساده قرآن و احکام ميپرداختند، بعدها پايه تشکيل مراکز و فعاليتهاي تبليغي پيچيدهتر شدند.قرآن کريم که در نخستين آيات خود، پيامبر اکرم(ص) را مأمور ابلاغ پيام الهي و انذار مردم کرد، واژه تبليغ را به صورت بَلَّغْتَ، بَلِّغْ، أُبَلِّغُکمْ و يبَلِّغُونَ به کار برده است. همچنين آيه 122 سوره توبه جهاد با جهل را در برابر جهاد با دشمن، لازم ميشمرد و به گروهي از مؤمنان سفارش ميکند با آگاهي از احکام دين، به تبليغ آن در ميان ديگر مؤمنان بپردازند. محتواي اين تبليغ از نظر قرآن کريم، اموري چون دين، رسالت الهي، خير و معروف است و توجه به عناصري مانند زمان و زبان، از عوامل مؤثر در امر تبليغ هستند. قرآن کريم با ذکر ويژگيهايي براي مبلغان، به شيوههاي تبليغي نيز توجه کرده است، ازجمله يادآوري نعمتهاي الهي، بيدارکردن وجدان مخاطبان، توجهدادن به تجربههاي تاريخي، تشويق يا تبشير در کنار هشدار يا انذار، بيدارسازي عقل و فطرت، بهرهگيري از برهان و استدلال و پند و اندرز نيکو، استفاده از تمثيل و تصويرسازي، معرفي الگو و الگوسازي و توجه به ظرفيت مخاطب در پذيرش و دريافت پيام و القاي تدريجي.تبليغ وظيفه اصلي پيامبران تبليغي و دومين وظيفه مهم پيامبران تشريعي پس از آوردن قانون و شرع از جانب خداوند متعال بود. در سخن معصومان(ع) نيز پيامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) مبلغ شمرده شدهاند. پيامبر اکرم(ص) در آغاز بعثت، سه سال پنهاني و پس از آن آشکارا به ابلاغ پيام الهي پرداخت زيرا تنها راه گسترش اسلام تبليغ بود و معارف ديني در دوران حيات پيامبر(ص) و دو سه دهه نخستين، به روش تبليغي به مردم آموخته ميشد؛ از اينرو اعزام مبلغ و فرستادن نامه به سران کشورهاي بزرگ، از اموري بود که رسول خدا(ص) از آغاز به آن اهتمام داشت و بدين ترتيب تشکيلات تبليغي احکام اسلام پايهگذاري شد.پس از ظهور اسلام، برخي مراکز و ابزارهاي فرهنگي و ارتباطي نيز مانند قرآن با فصاحت و بلاغت و جاذبه فوقالعادهاي که داشت، خواندن قرآن با صوت خوش، خطبههاي نهجالبلاغه، دعاهاي معصومان و شعر، در مسير تبليغ اسلام قرار گرفتند. نهادها و ابزارهايي نيز ايجاد شدند که داراي کارکرد تبليغي بودند، مانند مسجد، اذان، نماز جمعه و خطابه و منبر و گسترش اسلام بيش از هر چيز مرهون تبليغ مستقيم پيام اسلام است. پس از پيامبر اکرم(ص)، ائمه معصوم(ع) با تعليم افراد مستعد، تبليغ حقايق و احکام اسلام و پاسخگويي به شبهات، به تبليغ دين پرداختند. آنان چنانکه امام خميني نيز خاطرنشان کرده، هيچگاه، حتي زماني که در تنگنا بودند، دست از تبليغ نکشيدند و امامحسين(ع) در ميدان جنگ و امامسجاد(ع) و حضرت زينب(س) در اسارت و پس از آن، پيام دين را ابلاغ کردند. عنصر تبليغ در متن قيام حسيني و توصيه امامان معصوم(ع) به سوگواري در ماه محرم که با هدف تبليغ شريعت و تجديد حيات اسلام بود، موجب شد اين ماه به عنوان ماه تبليغ دين شناخته شود. همچنين تأسيس حوزههاي علميه و مکاتب علمي شيعي، ادامه حرکت تبليغي امامان معصوم(ع) بود که با تشويق علما براي حضور در ميان مردم و روشنکردن تکاليف شرعي آنها آغاز شد و زمينه تبليغ دين و هدايت جامعه اسلامي را در زمان غيبت امام معصوم(ع) آماده کرد.ابزارهاي تبليغاتيپيچيدگي تبليغات در جهان معاصر ابعاد مختلف دارد و تحول شگرف وسايل ارتباطي، از اصليترين محورهاي اين پيچيدگي در اين زمان است. مهمترين دستاوردهاي وسايل جديد ارتباطي براي تبليغ، سرعت و مداومت انتشار پيام تبليغي و فراگيربودن آن براي مخاطبان در سطح جهان و سرانجام فراهمآمدن شکلها و قالبهاي کاملاً متنوع براي بيان و القاي يک مطلب است. قرن حاضر، قرن غلبه و سيطره ابزار تبليغ و وسايل ارتباطي است و شکست و پيروزي ايدئولوژيها، عقايد و آرمانهاي ملي و مذهبي ملتهاي جهان، تا حد زيادي به ميزان توفيق در تسلط بر ابزار پيشرفته تبليغات بستگي دارد. در تبليغ اسلام، هرچند ابزار و وسايل پيام، استقلال ندارد، اما اهميت ابزار تبليغي نه تنها مورد انکار نيست، بلکه در مواردي مانند قلم که مجراي انديشه، علوم و هنرهاست، مورد توجه ويژه اسلام قرار گرفته است. در سوگند خداوند سبحان به قلم و نوشته، هم به ابزار و هم به پيام، توجه ويژه شده است اما بايد توجه کرد که تمامي ابزار تبليغات اعم از نطق، خطابه، کتاب، مطبوعات، راديو، تلويزيون و سينما، قابليت استفاده در راه خير و شر را دارند.امام خميني ضمن توجه به اهميت ابزار تبليغات و اهميت محتواي عرضهشده در ابزاري مانند راديو و تلويزيون، سينما، مطبوعات، کتاب و تئاتر، بر لزوم استفاده از متخصصان براي نظارت در بهکارگيري دقيق ابزار در تبليغات اسلامي تأکيد داشت و ابزارهايي چون ادعيه، نماز جمعه، مجالس عزاداري و حج را نيز علاوه بر راديو و تلويزيون، مطبوعات، کتاب و شعر و زبان خارجي از ابزارهاي مهم تبليغ اسلام ميشمرد و نقش نشريات را در جهت رشد و صلاح کشور، حتي از خون شهيد بالاتر و سازندهتر ميديد.از نظر ايشان نشريات و مجلات و فرهنگي که به وسيله اين ابزار ارائه ميشوند، ميتوانند در روحيه مردم بسيار تأثيرگذار باشند. از اينرو نشريات بايد در جهت اسلامي و هدايت و مصلحتانديشي و انتقاد سالم حرکت کنند. ويژگي اين ابزار از نظر امام خميني، آموزش، تربيت، نيروبخشي، انعکاس آرمانهاي ملت، بيان واقعيات و آگاهيبخشي، معرفي اسلام و تبليغ احکام آن، خدمتگزاري جامعه، امانتداري، استقلال و عمل در جهت مصالح کشور است.شيوههاي تبليغشيوههاي تبليغ شامل دو دسته اقدامات موازي هستند. اول ساخت پيام و انتشار آن، دوم اقداماتي در جهت تقويت اهداف پيام. مثلاً کشورهاي قدرتمند از يک طرف با تبليغات همهجانبه، برتري خود را در پيامهاي گوناگون و پيچيده از اخبار گرفته تا فيلمهاي سينمايي، به مردم جهان القا ميکنند و پس از آن با تهديدها و دخالتهاي سياسي ـ نظامي اين برتري را در عمل به نمايش ميگذارند. به اين ترتيب تبليغات در کشورهاي قدرتمند با ديگر فعاليتهاي آنها هماهنگ است و در مجموع يک پيکر را تشکيل ميدهد. امروزه متفکران جهان به شدت از شيوههاي تبليغي رايج دنيا که مبتني بر تحريف، تهديد و تطميع، ترويج فساد، تفرقه و تشتت، بزرگنمايي، شايعهسازي، دروغ و القاي يأس است، انتقاد ميکنند اما تبليغات در اسلام مبتني بر حقيقت و صداقت است و به عنوان يک وظيفه الهي در جهت خير و صلاح دنيا و آخرت مخاطب، به اطاعت از پروردگار دعوت ميکند.شيوه تبليغي امام خميني که مباني فکري خود را از قرآن و سنت گرفته بود، همان شيوه تبليغي اسلام است که توجه به زمان و مکان در آن، جايگاهي ويژه دارد. ايشان ضمن استفاده از فرصتهاي تبليغي، همواره جهات شرعي را در تبليغ رعايت ميکرد و با دوري از مبالغه، تبليغات اسلامي را بينياز از مبالغه ميدانست. علاوه بر اين، رعايت تدريج در تبليغات، سادگي در گفتار، شيوههاي پاسخگويي و ساخت پيام، نظير استفاده از تمثيل، استفاده از ارزشهاي مشترک، تحقير دشمن، مقايسه و مانند آن، از روشهاي تبليغي ايشان ازجمله در سخنرانيها بود. ايشان پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، با اولويتدادن به مصاحبه با رسانههاي خارجي، به تبليغ انقلاب اسلامي در سطح جهاني پرداخت. اين مصاحبهها تا مدتي پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز ادامه داشت. در اين مصاحبهها، بيشتر از شيوههاي آگاهيبخشي عقلي و استدلالي که از شيوههاي مهم تبليغات در اسلام است، استفاده شده است.ديگر شيوههاي تبليغي عبارتند از شيوههاي تأييد و موافقت، دعوت، نصيحت و تذکر، نهي و تهديد، شيوه احساسي، عاطفي و ايماني. البته امام خميني با استناد به حديث «کونوا دعاة للناس بالخير بغير السنتکم»، بر ضرورت تبليغ عملي ازسوي علما، تأکيد کرده و توجه داده است که وجود عالم مهذب حتي بدون تبليغ لفظي، موجب تهذيب و هدايت مردم ميشود.حوزه و تبليغيکي از وظايف اصلي و ذاتي حوزههاي - علميه، تبليغ دين و آموزش اسلام به مردم است. روحانيت شيعه که به تأسي از اولياي الهي، وظيفه روشنگري ديني و ارشاد و هدايت مردم را بر عهده دارد، پس از آغاز حکومت صفويه، امکان يافت تا در صحنه تبليغات علني، حضور فعال داشته باشد. حوزههاي علوم اسلامي شيعه، با تبليغ، هدايت و شناساندن اسلام به دنيا و جوامع بشري، تأليف کتابهاي سودمند، انتشار مقالات، مجلات، سخنرانيها و مواعظ، نقش چشمگيري در رشد سطح معارف مسلمانان و بيداري شيعه داشتهاند.امام خميني «تبليغ و تعليم» را دو فعاليت مهم و اساسي سازمان روحانيت شيعه ميدانست و آن را جهاد علما و خطبا ميشمرد. ايشان معتقد بود علما در کنار آموزش و تحقيق، ازسوي خداوند تعالي، عهدهدار تبليغ رسالت انبيا(ع) هستند تا با معرفي اسلام و رساندن احکام آن به مردم، به اصلاح جامعه بپردازند. هدف از تحصيل طلاب حوزه علميه، تبليغ دين است و طلاب بايد ضمن تحصيل علم، از تبليغ و رساندن پيام اسلام به مردم غافل نباشند. از همينرو ايشان اعزام مبلغ به دورترين نقاط داخل و خارج کشور و نظارت بر امر تبليغات را از رسالتها و وظايف اصلي حوزههاي علميه بهشمار ميآورد و تبليغ را براي روحانيون، در شرايطي که ترک آن موجب گمراه شدن مردم باشد، واجب کفايي ميدانست؛ همچنين معتقد بود طلاب حوزه علميه که فارغ از تحصيل و تدريس هستند، مکلف شرعياند که از حوزه علميه کوچ کنند و در مناطق مورد نياز به تبليغ بپردازند.ايشان با اهتمام به بسط و توسعه گستره تبليغ و استفاده از شيوههاي جديد تبليغ، معتقد بود روحانيان علاوه بر تبليغ شفاهي و منبر بايد از ابزارهاي مختلف مانند يادگيري زبانهاي خارجي براي معرفي اسلام و انقلاب اسلامي بهره بگيرند. يکي از موارد نارضايتي ايشان پيش از پيروزي انقلاب اسلامي نيز کمکاري علما در دستيابي به ابزار تبليغي جديد و ارتباط با دنياي جديد بود. ازسوي ديگر، بايد توجه داشت که تأثير سخنان روحانيت در ميان مردم، در صورتي ممکن است که مردم به صدق گفتار و اخلاص اين داعيان، ايمان داشته باشند؛ از همينرو امام خميني معتقد بود تبليغات، بايد براساس معنويات اسلام، تنها براي خدا و به دور از تشريفات باشد. ايشان با معرفي مرتضي مطهري به عنوان پشتوانهاي محکم براي حوزههاي ديني و علمي و الگويي مناسب براي کساني که قصد تحصيل و تبليغ دين را دارند و نيز تشکر از محتواي سخنرانيهاي محمدتقي فلسفي در بسياري از موارد و ملقبساختن وي به زبان گوياي اسلام و خطيب شهير، الگوهاي مناسب تبليغي را ارائه کرد.وظايف و ويژگيهاي مبلغانقرآن کريم با بيان وظايف و ويژگيهاي پيامبران(ع) که نخستين مبلغان ديني بهشمار ميروند، مانند حکمت، موعظه و استدلال نيکو، خشيت الهي و شرح صدر و تحمل را سرلوحه کار مبلغان دانسته و آگاهي از هدف و محتواي تبليغ، ايمان به هدف، تطابق ميان گفتار و رفتار، اصلاحطلبي، اخلاص و نداشتن چشمداشت مادي، خوشرويي و سعه صدر، علمدوستي و کمالجويي، پشتکار در کار و دلسوزي براي مردم و شجاعت را از مهمترين ويژگيهاي مبلغان شمرده است. مبلغ براي موفقيت در امر تبليغ، ضمن مجهزبودن به اصول کارشناسي تبليغ و آشنايي کامل با روانشناسي اجتماعي و آگاهي کامل از هنجارهاي ملي و ديني، بايد در عملکردن به آنچه توصيه ميکند، کوشا باشد.امام خميني به صورت خاص تداوم دعوت به دين، بيان مصالح و مفاسد روز جامعه، ترويج شرع مطهر و بيان حقايق اسلام در برابر حاکمان ستمگر و آگاهکردن طبقات مردم از مسائل اسلام را جزو وظايف مبلغان مسلمان درباره آنچه که بايد از فرهنگ اسلامي انتقال دهند، ميدانست. همچنين اهتمام به امور مسلمانان، شناخت مسائل واقعي و خنثيکردن تبليغات وسيع دشمنان عليه اسلام، عنايت خاص به جوانان، ابهامزدايي و معرفي اسلام ناب، فراگيري زبانهاي زنده دنيا و مخاطبشناسي را از وظايف مبلغان برميشمرد. ويژگي بارز اين مبلغان که رمز محبوبيت و موفقيت آنان نيز است، معنويت، اخلاص و صداقت، تبليغ عملي، زهد و سادهزيستي است. آمادگي مبلغان براي تبليغات در خارج از مرزها و يادگيري زبانهاي خارجي نيز از اهميت فراواني برخوردار است و عبادتي بزرگ شمرده ميشود.آسيب شناسي تبليغهمزمان با آغاز دوران رکود علمي جهان اسلام، بهويژه پس از آغاز دوران انحصار فعاليتهاي علمي حوزهها به فقه و اصول، نظام تبليغي روحانيت نيز با دو آسيب عمده روبهرو شد. يکي توجهنکردن بزرگان دين به وعظ و خطابه که نوعي خسران فرهنگي اجتماعي است و ديگري رواج منبرهاي ضعيف و آلوده به تحريف، خرافه و عوامزدگي که خود نتيجه طبيعي آسيب نخست است.امام خميني با اذعان به ضعف حوزههاي علميه در امر تبليغ در گذشته، معتقد بود تبليغات بايد متناسب با نيازها و مسائل واقعي و تحت نظارت فضلاي حوزه علميه باشد. علاوه بر اين ايشان تأکيد ميکرد بايد دقت شود مطالب خلاف واقع از شهر قم که مرکز علم دين است، منتشر نشود.از نظر ايشان مهمترين آسيب و آفت تبليغات، تشريفات دست و پاگير و دوري از معنويت و نيز عاملنبودن مبلغان به آنچه تبليغ ميکنند است و اين امر ميتواند موجب تزلزل عقيدتي مردم شود. ايشان همچنين مطبوعات را از تبليغات گزنده و انتقاد براساس خلاف مصلحت ملت، نهي ميکرد و آن را موجب تضعيف کشور و حرام ميدانست. ايشان که انقلاب اسلامي ايران را از نظر محتوا، از بزرگترين انقلابها ميدانست، با انتقاد از ضعف کشور در تبليغات، بهخصوص تبليغات خارجي، اين مسئله را موجب سوء استفاده دشمنان و معرفي نامطلوب انقلاب در دنيا ميدانست و به نتايج زيانبار ضعف تبليغاتي براي کشور هشدار ميداد.*تبليغات در فرهنگ توحيدي جايگاه رفيعي دارد و در تمام احکام و عبادات، يک وجه ارتباطي و اجتماعي ديده ميشود*امام حسين(ع) حتي در ميدان جنگ و امام سجاد(ع) و حضرت زينب(س) در اسارت و پس از آن، پيام دين را ابلاغ کردند*امام خميني مهمترين آسيب و آفت تبليغات را تشريفات دست و پاگير و دوري از معنويت و نيز عامل نبودن مبلغان به آنچه تبليغ ميکنند میدانستند و معتقد بودند اين امر ميتواند موجب تزلزل عقيدتي مردم شود
