ابتکار «چهار دريا»، تلاش غرب براي بازطراحي نقشه انرژي منطقه پس از بحران تنگه هرمزپس از بسته شدن تنگه
ابتکار «چهار دريا»، تلاش غرب براي بازطراحي نقشه انرژي منطقه پس از بحران تنگه هرمزپس از بسته شدن تنگه هرمز توسط ايران، برخي از کشورهاي منطقه به فکر يافتن مسيرهاي جايگزين براي تنگه هرمز افتادند. پروژه چهار دريا يکي از اين طرحهاست که با بهرهگيري از سقوط رژيم بشار اسد در سوريه، در پي ايجاد يک کريدور جايگزين براي انتقال انرژي با محوريت غرب است.به گزارش تجارت نيوز، جنگ ميان آمريکا، اسرائيل و ايران و نگرانيها درباره احتمال اختلال در عبور و مرور نفتکشها از تنگه هرمز، بار ديگر موضوع امنيت مسيرهاي انتقال انرژي را به يکي از مهمترين دغدغههاي کشورهاي منطقه تبديل کرد. در چنين شرايطي، بسياري از کشورها تلاش کردند که راههاي جايگزيني براي تنگه هرمز طراحي کنند تا در صورت بروز دوباره بحران بتوانند امنيت انرژي خود را تضمين کنند.انديشکده آمريکايي «نيو لاينز» (New Lines Institute) از طرحي موسوم به «ابتکار چهار دريا» رونمايي کرده که هدف آن ايجاد يک شبکه جديد انتقال انرژي و تجارت از خليج فارس به اروپا از طريق سوريه و ترکيه است. طراحان اين ابتکار معتقدند که اجراي آن ميتواند وابستگي اروپا به نفت و گاز روسيه و ايران را کاهش داده و همزمان مسيرهاي صادراتي جايگزيني براي کشورهاي توليدکننده انرژي در خليج فارس فراهم کند.ابتکار چهار دريا چارچوبي گسترده براي اتصال حوزههاي خليج فارس، درياي مديترانه، درياي سياه و درياي خزر ارائه ميدهد. براساس اين طرح، مسيرهاي زميني جديدي براي انتقال نفت و گاز از کشورهاي عربي حاشيه خليج فارس به سمت سوريه و ترکيه از طريق عراق و اردن ايجاد خواهد شد. در ادامه نيز اين شبکه به خطوط انتقال انرژي در حوزه درياي خزر و درياي سياه متصل ميشود تا امکان دسترسي مستقيمتر به بازارهاي اروپا فراهم شود.به اعتقاد طراحان اين پروژه، بحرانهاي اخير نشان داده است که اتکاي بيش از حد به مسير دريايي تنگه هرمز، امنيت عرضه انرژي را با مخاطرات جدي مواجه ميکند. از اين رو، توسعه کريدورهاي زميني ميتواند ضمن کاهش ريسکهاي ژئوپليتيکي، انعطافپذيري بيشتري براي صادرکنندگان و مصرفکنندگان انرژي ايجاد کند.مؤسسه نيو لاينز در سند مفهومي اين طرح اعلام کرده است که تحولات سوريه پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر 2024، فرصتي تاريخي براي تبديل اين کشور از يکي از کانونهاي درگيري در خاورميانه به يک گذرگاه راهبردي انرژي فراهم کرده است. در اين سند تأکيد شده که ابتکار چهار دريا ميتواند چهار دستاورد عمده به همراه داشته باشد. کاهش وابستگي اروپا به منابع انرژي روسيه و ايران، تثبيت جايگاه شرکتهاي آمريکايي در زيرساختهاي راهبردي منطقه، تأمين منابع مالي پايدار براي بازسازي سوريه از محل درآمدهاي ترانزيتي و شکلگيري نظمي ژئوپليتيکي که کشورهاي همسو با غرب را منتفع کند.الگوي اين پروژه از «ابتکار سه دريا» در اتحاديه اروپا الهام گرفته شده است. ابتکاري که از سال 2015 با مشارکت 13 کشور اروپايي براي توسعه همکاريها در حوزه انرژي، حملونقل و زيرساختهاي ديجيتال دنبال ميشود. طراحان ابتکار چهار دريا اميدوارند تجربه مشابهي را در خاورميانه و شرق مديترانه پياده کنند.براساس برآوردهاي اوليه، اجراي اين پروژه نيازمند تشکيل يک کنسرسيوم بينالمللي زيرساختي با توان جذب حدود 10 ميليارد دلار سرمايه خواهد بود. اين سرمايه براي احداث خطوط لوله در کريدور خليج فارس تا مديترانه هزينه ميشود. در صورت تکميل پروژه، ظرفيت انتقال روزانه تا چهار ميليون بشکه نفت و سالانه حدود 50 ميليارد متر مکعب گاز طبيعي به بازارهاي مديترانه و اروپا ايجاد خواهد شد. همچنين پيشبيني ميشود سوريه سالانه بين 8 تا 12 ميليارد دلار از محل توليد و ترانزيت انرژي درآمد کسب کند که ميتواند بخش مهمي از هزينههاي بازسازي اين کشور را تأمين کند.دانيا عريصي، رئيس برنامه و تحليلگر ارشد مؤسسه نيو لاينز، جزئيات بيشتري از اين ابتکار ارائه کرد. وي اين پروژه را پاسخي مستقيم به آسيبپذيريهايي دانست که از نفوذ ايران بر تنگه هرمز ناشي ميشود و گفت هدف اصلي آن ايجاد يک کريدور تجاري و انرژي جايگزين است که سوريه را از يک منطقه بحرانزده به مرکز توزيع انرژي ميان خاورميانه و اروپا تبديل کند. به گفته عريصي، سقوط دولت اسد فرصت کمسابقهاي براي احياي طرحهايي از اين دست ايجاد کرده است. وي مدعي شد که شرکتهاي بزرگ انرژي آمريکا از جمله شورون و کونوکو فيليپس با امضاي تفاهمنامههايي درحال بررسي فرصتهاي جديد در سوريه هستند. همچنين سرمايهگذاري کشورهاي عربي حاشيه خليج فارس در زيرساختهاي سوريه و توافق اخير عربستان سعودي و ترکيه درباره توسعه کريدورهاي تجاري و ترانزيتي، از نشانههاي اوليه شکلگيري اين روند محسوب ميشود.با وجود اين، مجريان طرح معتقدند موانع قابل توجهي بر سر راه اجراي آن وجود دارد. عريصي مهمترين چالش فعلي سوريه را نبود يک نظام بانکي کارآمد دانست و با استناد به گفتوگوهاي خود با مسئولان صندوق بينالمللي پول اظهار کرد ادامه تحريمها، انتقال سرمايه و فعاليت شرکتهاي بزرگ بينالمللي را با دشواري روبهرو کرده است. از نگاه وي، خلأهاي امنيتي، نبود ساختار نهادي مشخص براي مديريت پروژه و اختلافات سياسي ميان برخي کشورهاي عربي از جمله عربستان سعودي و امارات متحده عربي نيز از ديگر موانع مهم اجراي اين ابتکار هستند.برنامه زمانبندي ارائه شده ازسوي مؤسسه نيو لاينز نشان ميدهد که در سال 2026 قرار است کنسرسيوم زيرساخت چهار دريا و برنامه کمکهاي فني انرژي سوريه تأسيس شوند. عمليات ساخت کريدورهاي اصلي از سالهاي 2027 و 2028 آغاز خواهد شد و در صورت پيشرفت مطابق برنامه، اين شبکه بين سالهاي 2029 تا 2035 به ظرفيت کامل عملياتي خواهد رسيد.از منظر ژئوپليتيکي، طراحان اين پروژه آن را صرفاً يک طرح اقتصادي نميدانند. عريصي تصريح کرده است که ابتکار چهار دريا در واقع پاسخي غربي به ابتکار «کمربند و جاده» چين محسوب ميشود و هدف آن ايجاد يک معماري اقتصادي و زيرساختي جديد در منطقه است. وي همچنين احتمال مشارکت ايران در اين طرح را بسيار بعيد دانست.در مجموع، ابتکار چهار دريا را ميتوان يکي از بلندپروازانهترين طرحهاي ژئواکونوميک مطرحشده براي دوران پس از بحرانهاي اخير خاورميانه دانست. هرچند تحقق آن مستلزم سرمايهگذاريهاي گسترده، ثبات سياسي، همکاري منطقهاي و کاهش موانع امنيتي و حقوقي است، اما در صورت اجرا ميتواند نقشه انتقال انرژي ميان خليج فارس، شرق مديترانه و اروپا را به شکل قابل توجهي دگرگون کرده و سوريه را به يکي از مهمترين حلقههاي اتصال انرژي و تجارت در منطقه تبديل کند.با اين حال اين طرح از نظر ظرفيت انتقال، زيرساختهاي موردنياز، هزينههاي اجرايي و ريسکهاي امنيتي هنوز قابل مقايسه با تنگه هرمز نيست. به همين دليل بايد گفت در کوتاهمدت، اين کريدور ميتواند تنها بخشي از وابستگي به تنگه هرمز را کاهش دهد، نه اينکه جايگزين کامل آن شود.
