حرکت در چارچوب. طرح الهي، تدبير فاطمي براي هميشه

غلامرضا بني اسدي

«ما کار را براي رضاي خدا انجام مي‌دهيم». اين را از زبانانِ فراد فراواني شنيده‌ايم اما به آنچه انجام مي‌دهند نگاه مي‌کنيم، محصولي که متناسب آنست را نمي‌بينيم. حتي گاه خلاف ادعا را در نتيجه مي‌بينيم. اين ادعاي همه است. همه کساني که ريشه در سرزمين ديانت دارند اما سرشاخه‌هاشان در سرزمين منفعت‌هاي فردي يا جناحي است. با اين تامل مي‌توان گفت اين دعوي، اگرچه زيباست، اما ممکن است در واقع يک «پناهگاهِ فرار» براي عبور از «مسئوليتِ تشخيص» باشد، تشخيصي که نه در دلخواسته‌هاي ما که در حقيقت‌هاي مصرح الهي بايد جست. اينجاست که کلامِ نوراني حضرت فاطمه‌الزهرا(س) را بايد به عنوان معيار به ميان آورد که فرمود «أطيعُوا ‌الله فيما أمَرَکم بِهِ و [ما] نَهاکم عَنهُ خدا را در آنچه به شما فرمان داده و از آنچه نهي کرده، اطاعت کنيد.»

با اين تراز، حرکت براساس «تصوراتِ شخصي» از رضايتِ الهي جاي خود را به «حرکت براساس مرزهاي مشخصِ امر و نهي الهي» مي‌دهد. يعني بايد ميانِ «کار کردن براي رضاي خدا» و «انجام دادنِ آنچه خدا فرموده است» تفکيکِ قاطعي قائل شد. تفاوتِ اين دو، تفاوتِ ميانِ «عاطفه» و «قانون» است. ما ممکن است با نيتِ صد درصد خير، و با قلبي سرشار از عشق به خداوند، مسيري را برگزينيم که در نهايت، به نتيجه‌اي صد در صد شر منجر شود. چرا؟ زيرا فرد با «قصدِ خير» بدونِ «اطاعت از فرمانِ حق»، دچارِ خطاي تشخيص مي‌شود. ما ممکن است در تشخيصِ اينکه «چه چيزي واقعاً خير است»، دچارِ لغزش شويم، اما در «طراحي و کلامِ خدا» هيچ خطايي وجود ندارد. کلامِ خدا، همان «نقشه دقيقِ واقعيت» است درحالي که قصدِ ما، تنها يک «ايده ذهني» است. اين «خطاي تشخيص» دقيقاً همان جايي است که منشأِ بسياري از بحران‌هاي اجتماعي، سياسي و مذهبي است. بسياري از جريان‌ها، با ادعاي نيت‌هاي پاک و تلاش براي رسيدن به رضايتِ الهي، در واقع درحال انجامِ آنچه خدا از آن «نهي» کرده‌است، هستند. آن‌ها به جاي «اطاعت از فرمان» به دنبالِ «تفسيرِ شخصي» رفته‌اند. در واقع، آن‌ها «خدا را در خدمتِ ميلِ خود» قرار مي‌دهند نه اينکه «ميلِ خود را در خدمتِ فرمانِ خدا» قرار دهند.

مصونيت از اين خطاي مهلک، تنها در يک راه ممکن است «بازگشت به مرزهاي صريحِ فرمان و نهي». در مديريتِ زندگي و در حوزه سياست، ما نيازمندِ يک «سردي معرفتي» هستيم. يعني توانايي اينکه از ميانِ هيجاناتِ شخصي و نيت‌هاي قلبي، عبور کنيم و به دنبالِ آن «نقشه اصلي و بي‌خطاي الهي» بگرديم. اگر مي‌خواهيم بدانيم در مسيرِ درست هستيم، نبايد از خود بپرسيم «آيا اين کار، مرا به رضايتِ خدا نزديک مي‌کند؟» بلکه بايد بپرسيم «آيا اين کار، از ميانِ آنچه خدا نهي کرده، عبور نمي‌کند؟» در نهايت، تنها زماني مي‌توان از سرگرداني در ميانِ نيت‌هاي خيرخواهانه و نتايجِ شوم، نجات يافت که «اطاعت» را «رعايتِ دقيقِ مرزها» بدانيم. کلامِ حضرت زهرا(س) تذکري است براي بازگشت به «هوشمندي اخلاقي». اينکه بدانيم مسيرِ رسيدن به خدا، از ميانِ «فهمِ دقيقِ فرمان‌هاي او» مي‌گذرد، نه چيز ديگر. فکر مي‌کنم اگر فضاي سياسي و انقلابي را با اين نگاه ببينيم و بخوانيم، بسياري از مشکلات به وقوع نخواهند پيوست که بخواهيم براي رفع آن‌ها دنبال راه چاره بگرديم. دنبال چاره کسي مي‌گردد که مسير را اشتباه رفته باشد و «بفهمد» که بايد برگردد. آن وقت دنبال راه بازگشت خواهد بود. آنان که در منهج امر و نهي الهي حرکت و مسير خود را از طريق اهل‌بيت پيدا مي‌کنند، به همان مقصدي مي‌رسند که از اول هدف‌گذاري کرده‌اند...