از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو
خاطرات محسن هاشمی رفسنجانی از صنعت موشکی ایران 1366-1370
4
در بخش مواد و ساخت، تلاش شده بود آلياژهاي ويژه نظامي تأمين يا توليد شود، عمليات حرارتي فلزات را بهينه سازند و قطعات با فرم‌هاي پيچيده را ريخته‌گري کنند. يادم هست که کار فورج و براده‌برداري با دقت ميکروني چقدر براي قطعات حساس تعيين‌کننده بود. هم‌زمان تمرکز بر مواد مرکب با فيبر شيشه، فيبر کربن و کولار اجازه داد قطعات سبک اما بسيار مقاوم بسازند، چيزي که در طراحي بدنه و اجزاي متحرک موشک حياتي است. در حوزه مکانيزم‌هاي دقيق، به طراحي و ساخت سامانه‌هاي کنترلي سريع و دقيق پرداخته شد. ژيروسکوپ‌ها، سيستم‌هاي بالانس استاتيک، شبيه‌سازي ديناميک و مدل‌سازي رايانه‌اي از ارکان کارها بود. اينجا نقطه‌اي بود که مهندسي کلاسيک با محاسبات نوين پيوند مي‌خورد و امکان خلق سامانه‌هاي هدايت و کنترل را فراهم مي‌ساخت.
الکترونيک و قطعات تله‌متري بخش ديگري از تلاش‌ها بود. مدارهاي نظامي با تحمل شرايط سخت، حسگرها، سامانه‌هاي هدايت و ارتباط و اجزاي جمع‌آوري و ارسال داده براي بهره‌برداري از پرواز و هدف‌گيري، همه زير ذره‌بين تيم‌هاي متخصص قرارگرفت. توسعه اين اجزا امکان سنجش و اصلاح مسير و افزايش دقت را ميسر ساخت. بحث سوخت پايدار، در عين سادگي عنوان، يکي از سخت‌ترين و اساسي‌ترين موضوعات بود. توليد موتور موشک با سوخت‌هاي مايع و جامد با مشخصات دقيق، ايمني و کارآيي لازم و امکان نگه‌داري و انبارداري، نيازمند مواد مختلف و آزمايشگاه‌هاي دقيق و محيط پاک و کنترل فرايند بود. در اين حوزه نيز بحمدالله دستاوردهاي قابل توجهي حاصل شد و به تدريج نيازهاي حياتي در داخل کشور تامين شد.
در دوران تحصيل در مقطع کارشناسي ارشد، به‌تدريج در زمينه طراحي جامدات با بهره‌گيري از پليمرها و کامپوزيت‌ها به تخصص نسبي دست يافته بودم و اکنون زمان به‌کارگيري واقعي آن تخصص فرا رسيده بود. مواد کامپوزيت در واقع ترکيبي از دو يا چند ماده‌اند که يکي از آنها نقش «تقويت‌کننده» دارد. اين تقويت‌کننده‌ها مي‌توانند به شکل الياف، پارچه، پولک، ذرات پودري يا فيبرهاي کوتاه و بلند باشند. هدف از به‌کارگيري آنها، بهبود خواص مکانيکي نظير سفتي، استحکام و عملکرد در دماهاي بالا است. بسته به نوع کاربرد، اين مواد به‌صورت تک‌لايه يا چندلايه، با آرايش‌هاي متفاوت و براساس نتايج آزمايش‌ها طراحي و به کار گرفته مي‌شوند. علاوه بر کامپوزيت‌هاي پليمري، نوع فلزي آن نيز وجود دارد، هرچند کمتر مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در زمينه روش‌هاي شکل‌دهي کامپوزيت‌ها، با قالب‌گيري باز و بسته تجربه عملي داشتم از جمله فرايندهايي مانند لايه‌گذاري، پاشش رزين، رشته‌پيچي، تزريق و اکسترود.
پليمرها و کامپوزيت‌ها در عايق‌کاري راکت‌ها و موشک‌ها نيز نقش مهمي دارند. گازهاي حاصل از احتراق سوخت در موتور از طريق نازل، که داراي گلويي هم‌گرا و واگراست، با فشار و دماي بسيار بالا (تا حدود سه هزار درجه سانتي‌گراد) خارج مي‌شوند، دمايي که فلزات تاب مقاومت در برابر آن را ندارند. از اين‌رو، در اين بخش از عايق‌هاي فداشونده کامپوزيتي استفاده مي‌شود. پليمرهاي گرماسخت از نوع اپوکسي و فنوليک از جمله موادي بودند که در دوران تحصيل کارشناسي ارشد توجه ويژه‌اي به آنها داشتم. تقويت‌کننده‌هاي به‌کاررفته در اين زمينه معمولاً از جنس الياف نسوز، مانند کولار، کربن، آزبست، شيشه و پشم معدني هستند که هر يک بسته به ويژگي‌هاي حرارتي و مکانيکي خود، نقش تعيين‌کننده‌اي در عملکرد نهايي قطعات ايفا مي‌کنند.
از قورخانه تا صنعت دفاعي مدرن
صنايع نظامي کشورمان ريشه‌اي طولاني داشت. اين صنعت روزگاري به نام «قورخانه» شناخته مي‌شد و در سال 1304 با توليد تفنگ برنو در ميدان توپخانه و محوطه امروز ايستگاه متروي امام خميني آغاز شده بود. آن زمين که زماني صنعتي آلماني‌ساز بود، بعد از انقلاب تبديل به ايستگاه تقاطعي متروي خط يک و دو و پُست مرکزي برق مترو شد و مجتمع ايستگاهي بزرگي بر کنارش ساخته شد. بعدها از سال 1372 فرصت يافتم که به‌عنوان عضوي از هيئت‌مديره و مديرعامل شرکت راه‌آهن شهري تهران و حومه (مترو) در بخش قابل توجهي از ساخت اين مجموعه و بهره‌برداري از آن نيز سهيم باشم.
از سال‌هاي نخست دهه 1320 اداره‌اي به نام تسليحات در کارخانه مسلسل‌سازي در خيابان پيروزي راه افتاد و بعد در پي طرح‌ها و سفارش‌ها، محلي که امروز مهمات‌سازي خيابان پاسداران است، پديد آمد. در دهه 1340 اين مجموعه هويت تازه‌اي يافت و به سازمان صنايع نظامي تغيير نام داد. آن سال‌ها فناوري توليد فشنگ، تفنگ، تيربار ژ3، خطوط توليد باروت و مواد منفجره و خمپاره‌ها به‌تدريج وارد ايران شد و کار صنعتي تسليحاتي يک ساختار نيمه‌مدرن پيدا کرد. در آن دوره، بسياري از فعاليت‌ها در چارچوب سياست‌ها و مناسبات نظامي غرب و ناتو شکل مي‌گرفت. خطوط تعمير و نگه‌داري هلي‌کوپتر و هواپيما، کارگاه‌هاي تعمير تانک و نفربر و پروژه‌هاي قطعه‌سازي الکترونيک و مخابرات، همگي بخشي از يک مجموعه بزرگ بودند که البته عمدتاً بر واردات و انتقال تکنولوژي به‌صورت مونتاژ تکيه داشت.
ادامه دارد
