موسسه فرهنگی و مطبوعاتی روزنامه جمهوری اسلامی

شماره 13505

از راکت بغداد تا موشک تل‌آويو

خاطرات محسن هاشمي رفسنجاني از صنعت موشکي ايران 1366-1370

10

مهندسي، وقتي به امنيت معنا مي‌دهد

تحقيق درباره مواد مرکب يکي از ستون‌هاي اصلي تحول صنايع موشکي در آن سال‌ها بود، موضوعي که به‌سرعت از حوزه فناوري نو به جزئي لايزال از هر طرح پيشرفته موشکي تبديل شد. روشن بود که حذف فلزات سنگين از برخي قطعات سازه‌اي، به‌ويژه محفظه‌هاي شليک و بدنه موتور، مي‌تواند وزن نهايي موشک را به‌طور چشمگيري کاهش دهد و در نتيجه برد و کارايي کلي سامانه را بهبود بخشد. بنابراين بخش مهمي از تلاش‌ها، معطوف به پيگيري و کمک به تحقيقات در زمينه الياف شيشه، الياف کربن، کولار و ساخت عايق‌هاي دروني موتور و از همه مهم‌تر، طراحي و ساخت بهينه سوخت جامد موشک بود.

در سطح علمي، کار دشواری داشتيم. شناخت دسته‌هاي مختلف رزين‌هاي پليمري، ترموست‌ها و ترموپلاست‌ها و تطابق خصوصيات فيزيکي، شيميايي و مکانيکي آنها با نيازمندي‌هاي موشکي. شناخت رفتار ماده در برابر حرارت، خستگي، ضربه و رطوبت، و نيز برآورد تأثير فرآيندهاي ساخت بر خواص نهائي، از موضوعات بنيادي بودند. براي نمونه، پلي‌استرها، اپوکسي‌ها و رزين‌هاي ويژه سخت‌شونده هر يک مزايا و معايب کاربردي خويش را داشتند که بايد مطابق با کارکرد قطعه انتخاب مي‌شدند.

از منظر صنعتي لازم بود زنجيره‌اي از فعاليت‌ها شامل شناسايي تأمين‌کنندگان مواد اوليه با نام‌ها و مارک‌هاي مختلف، آزمون نمونه‌هاي وارداتي و داخلي، تدوين استانداردهاي گزينش مواد، و آموزش کارشناسان و تکنيسين‌ها براي کار با اين مواد شکل بگيرد. خطوط آزمايشگاهي و آزمون‌هاي مواد پخت، مقاومت کششي، انعطاف‌پذيري، آزمون‌هاي حرارتي و پيچش، بخشي از بستر علمي بودند که پيش از هر تصميم توليدي بايد فراهم مي‌شدند.

ساختن يک زنجيره کامل از دانش تا توليد

روش‌هاي ساخت نيز حوزه‌اي بود که مورد توجه قرار گرفت بدون آنکه وارد دستورالعمل‌هاي عملياتي شوند. از روش‌هاي سنتي لايه‌گذاري دستي تا شيوه‌هاي قالب‌گيري تحت فشار پائين و فشار متوسط و روش‌هاي پيشرفته‌تري چون پولتروز، فيلمنت ‌وايندينگ (رشته‌پيچي) و فناوري‌هاي سانتريفوژي براي بدنه‌هاي استوانه‌اي بررسي مي‌شدند. هر روش، قابليت‌ها و محدوديت‌هاي خود را داشت و انتخاب روش مناسب تابعي از دسترسي به مواد موردنظر، حجم توليد، امکانات ماشين‌آلات و مشخصه‌هاي مهندسي قطعه بود.

يکي از مشکلات جدي، تهيه مواد باکيفيت نظامي بود. بسياري از مواد مورد استفاده در عرصه نظامي در بازارهاي عمومي به‌سهولت عرضه نمي‌شد و صادرکنندگان براي فروش آنها نياز به مجوزهاي خاص و فرايند‌هاي اداري داشتند. اين انحصار عرضه، کارشناسان را به جست‌وجوي منابع متعدد و آزمايش سازگارترين مارک‌ها و جايگزين‌ها واداشت و گاهي نيز مجبور کرد روي فرمولاسيون‌هاي بومي تحقيق کنند.

تنوع قطعات موشکي از نظر مواد اوليه، پيچيدگي فرايندهاي توليد، کنترل کيفيت و نياز به دستگاه‌هاي اندازه‌گيري و توليد دقيق، گاه مهندسان را در برابر ديواري از نيازهاي ويژه قرار مي‌داد که منابع آن در دنيا محدود و گاهي انحصاري بود. وقتي يک قطعه يا يک ماده را فقط يک يا دو سازنده در جهان توليد مي‌کردند، تدارک آن براي توليدات جنگي پيچيده مي‌شد؛ مخصوصاً وقت‌هايي که آن کالاها ماهيت نظامي داشتند و انتقال‌شان مشمول ملاحظات سياسي و تحريمي مي‌گرديد.

نقش آموزش و بهره‌برداري از نيروي انساني را نبايد دست‌کم گرفت. طراحي و ساخت قطعات پيچيده و مرکب، مستلزم مجموعه‌اي از مهارت‌ها، از تهيه قالب و فيکسچر تا کار با رزين‌ها و الياف، و انجام آزمون‌هاي کنترلي بود. دوران نخستين، آموزش تکنيک‌ها در کارگاه‌ها و آزمايشگاه‌ها و تربيت تيم‌هاي کوچک نمونه‌سازي، پايه شکل‌گيري يک زنجيره صنعتي شد. در نهايت، آنچه حاصل شد، مجموعه‌اي از دستاوردهاي پژوهشي و صنعتي بود نه تنها براي ساخت پوکه تاو، بلکه براي توانمندسازي صنايعي که مي‌توانستند در آينده در پروژه‌هاي بزرگ‌تر و پيچيده‌تر نقشي محوري ايفا کنند. اين روند در عين حال آموزش داد که تلفيق علم مواد، طراحي مهندسي و مديريت تأمين منابع، تنها راهي است که مي‌تواند ما را در برابر محدوديت‌هاي بيروني و تحريم‌ها مقاوم سازد.

ياد و تشکر از همه کساني که در اين راه کار علمي و عملي کردند، سزاوار است، کساني که با کوشش و آزمون و خطاي فراوان، بذر خودکفايي را کاشتند. طرح يامهدي توانست دو هزار و 500 موشک تاو وارداتي در جريان ماجراي مک‌فارلين را نيز بازسازي کند، چرا که اين سلاح‌ها از نوع انباري بود و کيفيت خود را از دست داده بودند.

بذرهايي که به بار نشستند

در کار مواد مرکب، نقطه‌اي را يادم هست که همواره آزارم مي‌داد. دستگاه‌ها و تجهيزات پيشرفته‌اي که در دنيا براي يکپارچه‌سازي الياف و رزين استفاده مي‌شد، در دسترس نبود. يکي از مؤثرترين روش‌ها براي ساخت لوله‌ها و بدنه‌هاي استوانه‌اي مرکب، روش فيلمنت وايندينگ بود که در صنايع پيشرفته متداول بود، اما بالاخره مرکز تحقيقات صنايع دفاعي توانست چنين ماشيني را تهيه کند و در ساخت راکت زلزال با فيبر کربن مورد استفاده قرار گرفت.

درکنارهمه فعاليت‌ها، يک‌کارکوچک اما اثرگذارهم شروع شد که آموزش به طراحان و تکنيسين‌ها بود. با کامپيوتري که از کانادا آورده بودم و دانشي که در دانشگاه از طريق نرم‌افزارهاي طراحي آموخته بودم، کلاس‌هايي براي تکنيسين‌هاي نقشه‌کشي برگزارکردم. کم‌کم آوازه استفاده از نرم‌افزارهاي طراحي از جمله اتوکد در صنايع موشکي و سپاه پيچيد و با کمک پدر، چند ده رايانه ديگر فراهم شد تا دوره چند ‌ماهه‌اي براي طراحي و نقشه‌کشي راه‌اندازي شود. آن آموزه‌ها بعدها مبناي کارهاي طراحي دقيق‌تر شدند و يکي از عوامل تسريع در توسعه خطوط توليد به شمار آمد.

يک مقايسه ساده اقتصادي و برآوردها نشان مي‌داد، هزينه ارزي توليد آزمايشي هر فروند موشک شبيه تاو حدود سه‌هزار و 300 دلار است و هزينه ريالي آن نزديک به دو ميليون و 400 هزار ريال. در مقابل، قيمت‌هاي انتقالي و گزارش‌شده براي خريد هر فروند از بيرون در آن مقطع بين شش تا 12 هزار دلار متغير بود. اگر اين ارقام را در کنار هم بگذاريم، نتيجه ساده‌اي پديدار مي‌شود: در فاز تحقيقاتي، به‌ازاي هر فروند، حداقل حدود دو هزار دلار و در بدترين برآورد و تحت شرايط جنگي، تا حدود هشت هزار دلار صرفه‌جويي ارزي حاصل مي‌شد.

اين صرفه‌جويي تک‌واحدي وقتي به سطح توليد انبوه افکنده مي‌شود، ملموس‌تر مي‌گردد. اگر فرض کنيم 10‌هزار فروند توليد شود، با همان منطق صرفه‌جويي کل مي‌تواند در محدوده چند ده ميليون دلار قرار گيرد. در برآوردهاي ما بين 20 تا 80 ميليون دلار بيان شده بود که با محاسبات تفصيلي نيز حدود همان خُرد ارقام به‌دست مي‌آيد. اين ارقام تنها تفاوت مستقيم هزينه‌ها را نشان مي‌دهد، اما واقعيت آن است که ارزش کار داخلي، بسي فراتر از آن عددهاست چرا که تأمين چنين موشک ضدتانکي امکان‌پذير نبود و تعداد زيادي هم به کار گرفته مي‌شدند.

ادامه دارد